Kobiety, dzieci i ryby głosu nie mają

Źródło

„Siedź cicho”, „nie odzywaj się”, „nie krzycz”, „nie histeryzuj”, „nie przerywaj”: ta litania może trwać naprawdę długo. Chyba każda kobieta w jakimś momencie swojego – życia w szkole, pracy, domu – była uciszana przez mężczyzn. Bo ich głos jest mniej wartościowy, bo prawdopodobnie się mylą, bo nie kierują się logiką tylko emocjami. Ta taktyka trwa od wieków, ewoluuje i nadal trudno ją wyeliminować. Mary Beard, filolożka klasyczna, analizuje teksty kultury, by poprzeć swoją tezę i zaskakująco dobrze wychodzi jej powiązanie epopei Homera z pełnymi hejtu twittami.

"Do fanatyków. Trzy refleksje" Amos Oz

Fanatyzm to taka straszna trwoga

Fanatyk to nie tylko religijny ekstremista. To także człowiek, który wszem i wobec stwierdza, że należy wybić wszystkich grubych, wszystkich palących czy wszystkich pijących sojowe latte. Ekstremizm wiąże się nierozerwalnie z mesjanizmem – próbą wyleczenia bolączek naszego świata. Fanatyk, oddając ludzkości całego siebie (i nie chcąc niczego w zamian), jest zbawicielem, jedynym sprawiedliwym i jedynym zdrowym w tych chorych czasach. Tak, fanatyzm to choroba. Śmiertelna, choć uleczalna.

"Walden, czyli życie w lesie" Henry David Thoreau - recenzja

 Natura kontra kultura

Myśleliście kiedyś o tym, by zapomnieć o miejskich wygodach  (i zabójczym pędzie życia) i udać się do leśnej głuszy, by choć przez chwilę żyć blisko natury? Po przeczytaniu Waldenu z pewnością zapragniecie zaszyć się w lesie, koło pięknego jeziora, by kontemplować piękno przyrody. Jednak eseje Thoreau to coś więcej, niż tylko „biblia ekologów i ekoentuzjastów” – to przede wszystkim obraz człowieka, który broni się przed konsumpcjonizmem świata zachodniego.

"Mężczyźni objaśniają mi świat" Rebecca Solnit - recenzja

To brzydkie słowo na 'f''

Przypomnijcie sobie, jak w szkole Wasze zdanie było mniej ważne od opinii chłopców z klasy. Przypomnijcie sobie, jak nazywano Was histeryczkami, zbyt rozemocjonowanymi, by mówić prawdę, by wypowiadać się merytorycznie. Przypomnijcie sobie, jak mówiono „to tylko dla facetów”. A teraz sięgnijcie głębiej – do tych wypartych momentów Waszego życia, o których wolicie zapomnieć, które wzbudzają gniew. Do chwil, gdy na ulicy mijają Was mężczyźni, którzy bez żądnego skrępowania mówią, gdzie i jak braliby Was w obroty. Gdy macają Was, niby przypadkiem, po tyłku czy piersiach. Gdy nazywają Was sukami, kiedy na to macanie nie pozwalacie. Rebecca Solnit mówi właśnie do Was, dla Was – byście wiedziały, że nie jesteście same. Że to nie w Was tkwi problem.

"Turcja: obłęd i melancholia" Ece Temelkuran - recenzja

Dwójmyślenie

W świecie post-prawdy, książki takie jak Turcja: obłęd i melancholia są czymś znacznie więcej, niż pojedynczymi, cennymi diamentami w kupie gnoju. Są możliwością spojrzenia na rzeczywistość po długich latach ślepoty. I choć brzmi to patetycznie, a być może nawet tandetnie w swojej romantycznej wizji metaforycznego otwarcia oczu, to uwierzcie mi – z romantyzmem nie ma to nic wspólnego. Bo Temelkuran oczy otwiera nam nie po to, byśmy przyjrzeli się atrakcjom turystycznym, lecz by przeprowadzić nas – świadomych otaczającej nas brzydoty – przez Turcję gołą, poszarpaną, wyczerpaną ciągłą walką z samą sobą.

Esej Temelkuran jest zaskakującą mieszanką lęku, głośnego sprzeciwu a nawet wyzwania rzuconego rządzącym, ale także miłości – głębokiej i nieprzerwanej. Patologicznej, można by rzec, bo przecież kraj nie odwzajemnia tego uczucia i dziennikarkę, która jest na tyle bezczelna, by wykrzyczeć prawdę, poddaje medialnemu linczowi. Kraj ten ma oczywiście twarz Recepa Tayyipa Erdoğana, byłego premiera i obecnego prezydenta, który nie widzi problemu w podzieleniu swoich obywateli na „nas” i „ich”. Ci „oni”, którymi straszy podczas swoich licznych przemówień, to terroryści i wichrzyciele pragnący zagrozić wielkości Turcji. Temelkuran jest w tym gronie, a mimo to z jej tekstu płynie troska o ojczyznę, miłość i rozpaczliwy krzyk: „Cóż się stanie z tą naszą krainą!”.

Turcja: obłęd i melancholia to utwór, który przywodzi na myśl album ze zdjęciami – zresztą nie bez przyczyny, sama autorka zachęca nas do oglądania fotografii z życia jej kraju. Chwil ukazanych "bez retuszu”. Możemy zatem poznać dzieje Turcji ze znakomitą przewodniczką, która jednak nie wyjaśnia nam wszystkiego. Nietrudno się zgubić w przeprowadzanych puczach, w zmianach władzy i innych przyprawiających o zawrót głowy wydarzeniach. Czy to zarzut? Nie, bo Temelkuran, choć nie pisze dla swoich rodaków lecz dla nas, pragnie byśmy sytuację Turcji najpierw odczuli, a dopiero potem zrozumieli. I zmusza nas do tego, byśmy chcieli zrozumieć – nie sądzę, by podczas lektury ktokolwiek, kto odczuwa braki wiedzy, nie skorzystał z mądrości wujka Google. Autorka na wielu płaszczyznach wciąga nas w opowieść o losach kraju będącym mostem (…)”pomiędzy Wschodem i Zachodem”. Przede wszystkim jednak rozbudza w nas uczucia. Niezbyt pozytywne.

Lecz wszystkie nasze złamane serca biją w czyjejś piersi – to pierś stojącego w otwartych drzwiach, odzianego w za duży płaszcz dziecka. Ile ma lat? Matka twierdzi, że szesnaście. Ale dokument, którego wydanie generał Kenan Evren wymusił na Instytucie Medycyny Sądowej, zaświadcza: jego wiek kostny to osiemnaście lat. Egzekucja Erdala Erena, którego sprawcy puczu „postarzyli”, aby można go było powiesić, była jedną z pięćdziesięciu podobnych.

To tylko jedna z milionów niesprawiedliwości. Kropla w morzu. Mówi się jednak, że kropla drąży skałę i tak też jest w Turcji, choć nadal stanowczo zbyt wielu tkwi w letargu uwielbienia dla wielkiego wodza. Temelkuran widzi jednak nadzieję: w protestujących w parku Gezi, w użytkownikach Twittera, którzy postanowili rozmawiać o polityce i przekazywać sobie informacje, których w mediach tureckich nie sposób znaleźć, w drobnych gestach, miłym słowie. Czytelnik jednak nie zrozumie tego do końca, nie pojmie zachwytu autorki, która zostaje potraktowana przez taksówkarza uprzejmie, z uśmiechem. Dla nas Turcja wydaje się horrorem, w którym wolność słowa nie ma racji bytu, więzienie może czekać każdego obywatela niezgadzającego się z jedyną, słuszną prawdą, a człowiek przestaje być człowiekiem i staje się żywym celem. Turcja: obłęd i melancholia jest bowiem studium tyranii, konserwatyzmu i religijnej obsesji – przenikliwym, opisanym z dbałością o każdy szczegół, przerażającym.

Książka Temelkuran nie traktuje jednak tylko o Turcji, choć mogłoby się wydawać, że akurat w tym eseju nie znajdziemy uniwersalizmu. A jednak – to książka o każdym kraju podgryzanym przez niesprawiedliwość, nierówność podsycaną populistycznymi hasłami. Ja nie potrafiłam czytać Turcji: obłędu i melancholii nie myśląc o sytuacji w Polsce. Przykład? „Przystawkami do Turcji” Erdoğan nazwał „ich”, tych którzy mają czelność sprzeciwić się władzy. U nas to „gorszy sort”. Polityka w meczetach, religijna retoryka? Przecież znamy to z autopsji, chociaż u nas oczywiście nie ma mowy o meczetach (a fe! pogańskie świątynie!). Media podporządkowane władzy, sądy, które już nie pamiętają co znaczy słowo „niezawisły” – to jest Turcja! To może być Polska.

W państwie, w którym władza jawnie naginała prawo, a sądy były jej całkowicie podporządkowane, ostatnim bastionem wolności stała się ulica. O ile tylko komuś nie przeszkadzał gaz łzawiący.

PS ten tekst pisałam ponad tydzień, podchodziłam do niego trzy razy i zawsze odchodziłam od komputera niezadowolona. Niech to świadczy o wszystkich emocjach, jakie obudziła we mnie Ece Temelkuran. 

Polecam Waszej uwadze bardzo ciekawe zestawienie cytatów "turecko-polskich":

Zalewski o książkach 
A także niesamowicie emocjonalną opinię Piotra Ibrahima Kalwasa
oraz recenzję na blogu Krytycznym Okiem

Moja ocena: 8/10

Za lekturę, która oczy otwiera przemocą, dziękuję

 

Autorka: Ece Temelkuran

Tytuł: Turcja: obłęd i melancholia

Tłumaczenie: Łukasz Buchalski

Wydawnictwo: Książkowe Klimaty

Liczba stron: 272

 

"Zasłona. Esej w siedmiu częściach" Milan Kundera - recenzja

Droga ku duszy rzeczy

Esej to jedna z najbardziej fascynujących form wypowiedzi – zafiksowana zarówno na punkcie poruszanego tematu jak i samej formy rozważań, erudycyjności autora, anegdotek, barwnego języka. Dlatego gdy tylko nasz ukochany pisarz wyda zbiór esejów, trudno jest się powstrzymać przed sięgnięciem po nie, choćby po to tylko, by upewnić się co do jego wielkości i umiejętności literackich. Jednak nie każdy z nich potrafi poradzić sobie z takim tekstem. Zamiast zainteresować, poruszyć pewne struny naszego intelektu, autor przynudza albo mówi nam o czymś, co wiemy doskonale. Z Kunderą jest zupełnie inaczej. Ale to przecież oczywiste – Kundera po prostu nie mógł zawieść.

Zasłona. Esej w siedmiu częściach to literackie cacuszko, przepyszna podróż po historii powieści – gatunku znieważanego, później przyjętego jako jedno z największych dokonań literackich, a obecnie eksploatowanego do granic możliwości. Kundera jest znakomitym przewodnikiem, zabawnym i szczodrze dzielącym się nie tylko wiedzą, ale także własnymi estetycznymi przeżyciami, romansami z twórczością Cervantesa, Kafki, Tołstoja czy Gombrowicza. Uwielbienie Kundery dla wielkich powieści, dla tekstów ukazujących nie tylko ogrom myśli człowieka, ale także najzwyklejszą prozę życia, jest dla nas widoczne już od pierwszych zdań Zasłony. Ta miłość do sztuki i głęboka wiara w nią, prowadzą nas przez cały esej, pozwalając nam zrozumieć, że dzieje sztuki są śmiertelne. Paplanina sztuki jest wieczna.

Proza: słowo to oznacza nie tylko język bez wersyfikacji; oznacza też konkretny, codzienny, cielesny charakter życia. Powiedzieć, że powieść jest sztuką prozy, nie jest masłem maślanym; słowo to określa głęboki sens tej sztuki. Homerowi nie przyszło do głowy zapytać, czy po rozlicznych bijatykach Achilles albo Ajaks zachowali wszystkie zęby. Natomiast dla Don Kichota i dla Sancho Pansy zęby są wiecznym zmartwieniem, zęby bolące, zęby utracone.

Kundera z pasją przywołuje największe dokonania sztuki powieściowej, skupiając się na tych, bez których słowo „powieść” nie znaczyłoby tego, co znaczy dla nas dzisiaj. A może raczej powinno znaczyć, bo autor nie kryje się z krytycznym nastawieniem do współczesnej literatury, masowych wytworów, które powielają schematy zamiast ukazywać nowe ścieżki dla następnych pokoleń. W pisarzu musi tkwić pęd do osiągnięcia nieśmiertelności poprzez stworzenie dzieła wielkiego, ponadczasowego, wykraczającego poza to, co znane. Każda powieść stworzona z prawdziwą pasją ubiega się w sposób naturalny o trwałą wartość estetyczną, to znaczy o wartość zdolną przeżyć autora. Utwory nie biorące udziału w procesie powstawania historii literatury, utwory pospolite i konwencjonalne, uznawane są przez Kunderę za powieści, które czeka jedynie zapomnienie.

Trudno jest nie zgodzić się z werdyktami autora Nieznośnej lekkości bytu. Jego kategoryczność jest nie tylko efektem lat pracy nad literaturą, ale przede wszystkim świadomego obcowania z nią. Zasłona jest bowiem świadectwem uważnej lektury, przepełnionej prawdziwym pragnieniem poznania nie tylko pojedynczego dzieła, ale także jego wpływu na historię sztuki, która jako historia wartości, zatem rzeczy dla nas nieodzownych, jest zawsze obecna, zawsze z nami; w trakcie jednego koncertu słuchamy Monteverdiego i Strawińskiego.

Choć mogłabym rozebrać Zasłonę na czynniki pierwsze, odnoszę wrażenie, że mijałoby się to z celem. Nie potrafię pisać tak pięknie jak Kundera, a jego zdanie na temat historii powieści, roli autora, problemów związanych z zapomnieniem, niezrozumieniem, wulgarnością i kiczem, możecie (a nawet powinniście) przeczytać sami. W tym właśnie tkwi problem – obcujecie z substytutem. W tej chwili, zamiast czytać mądry, otwierający oczy, zabawny i emocjonalny esej, czytacie recenzję, popłuczyny literackie, nad którymi autorka (czyli ja) pociła się stanowczo zbyt długo. Dlatego mam dla Was jedną radę, od której powinnam zacząć, i na której powinnam skończyć ten nieszczęsny tekst: weźcie Zasłonę do ręki i po prostu zacznijcie czytać.

Moja ocena: 8/10

Za możliwość zajrzenia za zasłonę dziękuję

 

Autor: Milan Kundera

Tytuł: Zasłona. Esej w siedmiu częściach

Data wydania: 18.05.2016

 Wydawnictwo: W.A.B

Liczba stron: 200