Cykl "Arystokratka" Evžena Bočka - recenzja

Ciężkie życie czeskiej arystokracji

Cykl Arystokratka Evžena Bočka zrobił furorę nie tylko w Czechach, ale także w Polsce. Wychodzi więc na to, że czeski humor – szalony i ironiczny – jest na tyle bliski polskim czytelnikom, by bezwstydnie zachwycać się powieściami Bočka na łamach blogów czy portali. I co ja biedna miałam począć? Kiedy szał osłabł, sięgnęłam po pierwszą część. A dwa dni później miałam już za sobą cały trzytomowy cykl.

"Nad piękną modrą Dřevnicą" Antonín Bajaja - recenzja

Sielsko anielsko za żelazną kurtyną

Chociaż doskonałą literaturę czyta się z przyjemnością o każdej porze dnia i nocy, niezależnie od pory roku, niektóre książki z łatwością możemy przypisać do długich, letnich dni bądź zimowych wieczorów, gdy marzymy jedynie o tym, by zakopać się w kołdrze i skupić na pięknej historii. Taką właśnie książką, idealną na mroźny zimowy czas, jest Nad piękną modrą Dřevnicą – powolną, jakby spisaną z myślą o niespiesznej lekturze, smutną i śmieszną jednocześnie, przepełnioną wielką tęsknotą.

"Palinka. Prozy z Banatu" Matěj Hořava - recenzja

W zawieszeniu

 

Palinka to mocny alkohol produkowany z owoców. Jest jak brandy, pali w przełyku i rozlewa się przyjemnym ciepłem po całym ciele. Spożyta w zbyt dużych ilościach może powodować zawroty głowy, w zależności od humoru smutek lub głupawą radość. W najgorszym wypadku – powrót bolesnych wspomnień.

Kim jest Matěj Hořava? Uciekinierem. Człowiekiem, który ukrywa przed czytelnikiem swoje prawdziwe imię, lecz nie potrafi skryć gorzkich wspomnień, które wracają do niego pomimo dystansu mierzonego w kilometrach i latach, pomimo sielskiej atmosfery malutkiej rumuńskiej wioski. Pomimo zgliszczy spalonych mostów.

Palinkę trzeba smakować powoli, potrzymać chwilę na języku i dopiero wtedy przełknąć. Wyobraźcie sobie jednak smakowanie wódki, płonącej na podniebieniu, wgryzającej się w kubki smakowe. To bolesne, odpychające doświadczenie, które z czasem jednak upaja. A rano powoduje ból głowy i nudności. Proza Hořavy nie należy do najprzyjemniejszych – to utwory w których zaczytujemy się nie dla rozrywki, lecz dla bólu i smutku, który panoszy się niemalże w każdym zdaniu, każdym słowie. Chociaż nie brak w nich sielskości banackiej wioski, spokoju życia z dala od miejskiego szumu, niejako poza czasem, obrazy te są jedynie kilkoma beztroskimi nutami w melancholijnej piosence śpiewanej przez autora. Jednak czasem nawet one zdają się fałszywe, bo przecież w miejscu tak cichym i spokojnym, nie da się naprawdę uciec.

Bardzo trudno ukryć tu żal; bardzo trudno ukryć tu radość; wszystko trudno tu ukryć: w tym kwadracie otoczonym nieprzeniknioną barierą śniegu; w tym maleńkim kwadracie na pograniczu Rumunii i Serbii, na tych pagórkach;

To sama ucieczka zdaje się być życiowym celem mężczyzny. Znalezienie idealnej kryjówki jest bowiem równie niemożliwe, jak zapomnienie o życiu, które dawno już minęło. Minęło, ale jednak cały czas pojawia się w drobnych sygnałach, śladach, których nie sposób nie zauważyć. W zapachu rozkwitających robinii, w pojedynczym słowie, które samo, nachalnie rzuciło mu się w oczy, w dźwiękach melodyki. Ta przeszłość, zrośnięta z nim niczym syjamski bliźniak, wkrada się w jego teraźniejszość na własnych warunkach, wchłaniając wszystko to, co dobre, uspokajające, powodujące zapomnienie. W  słowach Hořavy  widoczny jest nie smutek, lecz czarna rozpacz. Rozpacz człowieka uwięzionego w czyśćcu, w przedsionku, w którym wspomnienia przeszłego życia są bardziej namacalne od dnia dzisiejszego, od istnienia w zawieszeniu, z którego ktoś musi go wreszcie pociągnąć w jedną lub drugą stronę. U Hořavy jednak nikt nie przybywa na ratunek.

Ale ja siedzę tu w samotnym, ciemnym pokoju (zamknąłem błękitne okiennice; odseparowałem się nimi jeszcze bardziej od świata); siedzę ze ścianami, na których nigdy nie spoczęły i nie spoczną Twoje oczy; siedzę i patrzę: patrzę na zdjęcia nieznajomych twarzy o znajomych rysach i czuję w ustach smak kwiatów koniczyny i jasnoty…

Palinka to skondensowany, odurzający zbiór opowieści wygnańca z własnej woli. I chociaż przemawia do mnie wydźwięk historii, jej bolesne, melancholijne nuty, nie zabrakło w nich także zgrzytów, dysonansów, które psuły mi przyjemność obcowania z literaturą naprawdę wysokich lotów. Fałszywą nutą okazał się styl autora, pełen powtórzeń, które w wielu sytuacjach destrukcyjnie wpływały na misternie utkany nastrój gorzkiej zadumy. Podobnie było zresztą z nachalnie pojawiającymi się nawiasami, wtrącającymi nowe tony do opowieści – czasem wprawnie, czasem chaotycznie. Trudno przejść obok nich, nie zwracając uwagi na zakłóconą harmonię zdania. A szkoda, bo Hořava pawie, prawie zdołał mnie upić swoją Palinką. 

Moja ocena: 7/10

Za lekki literacki haj, dziękuję

 

Autor: Matěj Hořava

Tytuł: Palinka. Prozy z Banatu

Data wydania: 15.05.2017

Tłumaczenie: Anna Radwan-Żbikowska

Wydawnictwo: Książkowe Klimaty

Liczba stron: 188

"Zaginiony" Egon Hostovský - recenzja

 

Kim jest Pavel Král?

Koniec II Wojny Światowej dla wielu oznaczał przejście z jednego koszmaru w drugi. Komunizm panoszył się, jak prawdziwa czerwona zaraza, chwytając ludzi za gardło, zmuszając ich do strachu i uległości. Egon Hostovský, dzięki pełnionej przez siebie funkcji, mógł uciec z kraju trawionego chorobą – nigdy nie powrócił do Czechosłowacji i na stałe zamieszkał w Ameryce, gdzie powstały jego najważniejsze dzieła, w tym właśnie Zaginiony.

Ta historia rozpoczyna się bardzo niepozornie. Erik Brunner zmierza do pracy, kupuje gazety – jedną komunistyczną, jedną liberalną – i czyta ich nagłówki, bo na więcej nie ma najmniejszej ochoty. Dzień jak co dzień. Okazuje się jednak, że na miejscu czeka go niezbyt przyjemna niespodzianka. Jakiś przedziwny mężczyzna (okazuje się, że Amerykanin) prosi go o pomoc w odnalezieniu walizki. Sytuacja jest co najmniej niecodzienna, jednak Erik niezbyt się na niej skupia. Od nieznajomego usłyszał bowiem nazwisko, o którym chciałby zapomnieć. Co ma z tym wspólnego Pavel Král? Dlaczego znowu pojawia się w życiu Erika?

Komunizm, Czechosłowacja po II wojnie światowej, strach i wielkie przemiany – te tematy mogą przytłoczyć niejednego czytelnika, jednak Hostovský postanowił przemycić je nam w postaci łatwej do przyswojenia, dzięki czemu Zaginiony jest czymś więcej, niż powieścią o reżimie. To także powieść szpiegowska, porządnie okraszona absurdem, który tkwi nie tylko w sytuacjach, ale także w przerysowanych i niejako oderwanych od rzeczywistości bohaterach. Rzeczywistości, która powoli wyciąga do nich swoje długie macki. Nie ma od niej ucieczki, a mimo to postaci przedstawione przez Hostovský’ego starają się jakby ślizgać po powierzchni, nie uświadamiając sobie tego, że za chwilę ich życia odmienią się diametralnie. Dotyczy to Erika Brunnera, który bardziej interesuje się domniemaną niewiernością swojej żony, niż tym, że zostaje wciągnięty w jedną z intryg doktora Matějki z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Jednak Brunner nie jest jedynym naiwnym – mamy także Borka, bezpartyjnego dziennikarza, który pomimo doskonałego nosa do polityki, zdaje się wcale nie rozumieć zachodzących w kraju przemian. A do tego zespołu dochodzi jeszcze jeden człowiek, mężczyzna obcy i zagubiony, a jednocześnie zaskakująco pewny siebie, który do Czechosłowacji przyjechał tylko po to, by odzyskać walizkę z wstydliwymi pamiątkami z przeszłości. Amerykanin Stanley Johnson nie rozumie, że stał się jednym z kamyczków, które dołączyły do lawiny i chodzi od urzędu do urzędu, od jednego do drugiego by dowiedzieć się, jak może odnaleźć swoją własność.

Jest jednak jeszcze jeden bohater, o którego istnieniu wiemy, choć nie spotykamy go ani razu. Słyszymy o jego dobrym sercu lub egoizmie, wszystko w zależności od osoby, u której chcemy zaczerpnąć informacji. Nie zmienia to jednak faktu, że Pavel Král, tytułowy zaginiony, jest jedną z najważniejszych postaci w powieści Hostovský’ego. Pośrednio wpływa na losy bohaterów, a każdy z nich jest z nim silnie związany – miłością lub wręcz nienawiścią. Pavel Král to wielki nieobecny Zaginionego, zagadka, której nie mamy szans rozwiązać. Jednak nie da się nie zauważyć, że stanowi on pewnego rodzaju sacrum w świecie, w którym religia schodzi na jak najdalszy plan. Jest to widoczne zwłaszcza w momencie, w którym Borek zaczyna wątpić w dobroć Pavla i udaje się do księdza, jednego z przyjaciół Krála, by odzyskać wiarę. Czyżby Král był współczesnym Chrystusem, pełnym dobroci i miłosierdzia, choć schowanym przed swoimi wyznawcami? Tajemnica mężczyzny nie zostaje rozwikłana, czytelnik nie ma pojęcia czy jest on prawdziwym dobrym samarytaninem, czy może bezdusznym sprzedawczykiem. Intryguje jednak do ostatniej chwili.

Pomimo swojej lekkiej formy, Zaginiony jest czymś więcej niż tylko powieścią szpiegowską osadzoną w realiach historycznych. To przenikliwa opowieść o sile władzy, o brutalności reżimu i odwadze, która może obudzić się nawet w największym tchórzu. W niektórych momentach powieść Hostovský’ego autentycznie przeraża – pokazuje, jak państwo potrafi zacisnąć nam rękę na krtani i zaciskać ją tak długo, aż uzyska to, czego pragnie. Czechosłowacja w Zaginionym jest co najmniej trująca. Komuniści prawie doszli do nieograniczonej władzy, natomiast opozycja składa się z samych kombinatorów i tchórzy, pragnących dostać kawałek tortu i jednocześnie niezbyt się przy tym napracować. Pośrodku tej zgrai pozostaje jednak zwykły człowiek, który ma tylko dwa wyjścia, a żadne z nich nie jest dobre. 

Moja ocena: 7/10

Za możliwość poznania kolejnego niesamowitego Czeskiego pisarza, dziękuję

 

 
Autor: Egon Hostovský

Tytuł: Zaginiony

Wydawnictwo: Książkowe Klimaty 

Liczba stron: 444