"Dziecię boże" Cormac McCarthy - recenzja

 Unde malum?

Cormac McCarthy stał się rozpoznawalny w Polsce dzięki filmom, które powstały na podstawie jego książek. Mówię oczywiście o To nie jest kraj dla starych ludzi braci Coen i Drodze z Viggo Mortensen’em w roli głównej. I chociaż McCarthy jest poczytnym autorem, to nie mogę przestać myśleć o tym, jak bardzo musimy być zacofani, by Dziecię Boże z 1974 roku dotarło do nas dopiero w roku 2009. Bo trzeba przyznać, że traciliśmy wiele nie czytając McCarthy’ego.

Dziecię boże to historia Lestera Ballarda. I już w tym momencie pojawiają się problemy: Co powiedzieć dalej, by nie zepsuć książki, ale zainteresować? Ballard to przestępca – o tym, że siedział w więzieniu wiemy już z pierwszych stron powieści. Należy on również do osób o niezbyt dużym zasobie słów, wystarczającym jednak do tego, aby porządnie wyzwać każdego, kto zalezie mu za skórę. Jednak czyż nie każdy z nas do tego zdolny? Strona po stronie dowiadujemy się o głównym bohaterze coraz więcej i więcej, aż w końcu czujemy, że poznaliśmy go, a może nawet jesteśmy w stanie go zrozumieć. Ballard to morderca – człowiek, który nie zawaha się wyciągnąć swojej strzelby i wpakować Ci jej w potylicę. Pomimo tego, że Lester popełnia największy grzech, odbiera życie niewinnym ludziom, nie czujemy do niego jednoznacznej niechęci i obrzydzenia, które zwykle towarzyszą obcowaniu z mordercą, nawet tym z kart powieści. Nie jest to też sympatyczny typ, któremu kibicujemy przy każdej zbrodni. Lester jest inny – to człowiek wyjęty z rzeczywistości i świata, chociaż je, mówi, istnieje wśród ludzi, jednak nie współistnieje. To człowiek obok.

Już za samo przedstawienie głównego bohatera McCarthy’emu należy się medal (albo kolejna nagroda, których i tak ma sporo na swoim koncie). Lester jest tak niejednoznaczny, że aż zaskakuje czytelnika. Autor, wprowadzając nas w świat zbrodniarza, przyzwyczaja nas do jego dziwactw, przytępia wszystkie zmysły, przez co nie jesteśmy w stanie odczuwać wstrętu i pogardy. Początkowo dziwimy się bohaterowi, jednak później nawet to uczucie słabnie, a wszystko co dzieje się w świecie Lestera Ballarda jest dla nas normą. Jego normą, którą z czasem przyjmujemy bez żadnych pytań, bez zastanowień. Kiedy skończyłam czytać tę powieść, a nawet i dużo później, nie mogłam wyjść z podziwu dla umiejętności autora, który z taką łatwością pogrywa z czytelnikiem. Chociaż wiem, że główny bohater to szumowina, z początku nie umiałam dokonać jednoznacznej oceny jego postępków. Spowodowane jest to niewątpliwie sposobem, w jaki McCarthy wprowadza postać Ballarda, jak kreuje świat, w którym go umieszcza. Rzeczywistość Lestera Ballarda nie należy do normalnych – to chory organizm pokryty ropiejącymi wrzodami: ludźmi.

Dziecię boże to powieść, która przedstawia nam maksymalne skondensowanie treści w niewielkiej formie – książka ma bowiem trochę ponad dwieście stron. Nie zmienia to jednak faktu, że po lekturze czujemy się całkowicie wypompowani, zszokowani i niepewni, czy to, co przed chwilą przeczytaliśmy, jest rzeczywiście takie, jakie się jawi. McCarthy jest pisarzem, który z łatwością trafia w sedno. Potrafi chwycić nas za gardło jednym zdaniem, wyrażającym więcej, niż niejeden autor zdołałby zawrzeć w dziesiątkach stron. Nie ukrywam, że początkowo dziwnie czytało mi się te krótkie notki, bo właściwie tak mogę nazwać poszczególne rozdziały. Przyzwyczaiłam się do dłużyzn i rozwlekłych opisów, którymi często raczą nas twórcy. Dlatego zaskoczeniem były dla mnie rozdziały jedno, dwu stronicowe. Szybko jednak przekonałam się, że McCarthy z rozmysłem wprowadza tyle informacji, ile akurat potrzeba czytelnikowi, by pojąć, poczuć i zastanowić się. Każde zdanie z osobna przykuwa naszą uwagę, gdyż wiemy, że jest niezbędne w powieści, że wszystkie wnoszą coś istotnego. Tego nie spotyka się często, dlatego tym bardziej możemy docenić kunszt autora, który zmusza nas do wytężenia zmysłów, zabraniając nam bezmyślnego śledzenia wzrokiem kolejnych liter.  

Jednak najbardziej zastanawiający w całej tej powieści jest jej tytuł. Każdy z nas jest dzieckiem boga, tak przynajmniej mówią wszystkie święte pisma. Różne religie świata, a wcześniej mitologie, przedstawiały człowieka jako byt stworzony na kształt i podobieństwo istoty najwyższej. Jak to jednak możliwe, skoro istnieje na świecie zło, które przechodzi ludzkie pojęcie? Zastanawiamy się nad tym od pokoleń i problem ten nadal jest aktualny. Czy Lester Ballard, człowiek, który pozbawia życia innych, który zdaje się być ponad prawem ludzkim i boskim również został stworzony na podobieństwo boga? Autor nie daje odpowiedzi. Nie daje nawet oceny, nie mówi niczego wprost. Można by powiedzieć, że interpretacja tego założenia pozostaje w gestii naszego rozumowania i naszej wiary. I chociaż McCarthy nie podaje niczego na tacy, to zmusza nas do podjęcia dyskusji ze sobą na temat, który może zdążyliśmy już zepchnąć w podświadomość.

Dziecię boże nie należy do rodzaju książek dla wszystkich. Nie mówię tego oczywiście, aby nacechować dodatnio wszystkich tych, którzy tę powieść przeczytali i polubili, bądź nawet pokochali. Chociaż sama uważam się za osobę o mocnych nerwach, to Dziecię boże wstrząsnęło mną do głębi. Zawiera tak wielkie pokłady okrucieństwa, brutalności i najzwyklejszej w świecie patologii, że czuję się w obowiązku odradzić ją każdej delikatnej osobie. Bowiem, gdy rozpoczniecie czytać tę pozycję szybko pojmiecie, że nie uda wam się prędko o niej zapomnieć.

Moja ocena: 7/10 

Autor: Cormac McCarthy

Tytuł: Dziecię boże

Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie

Liczba stron: 224

"Spóźnione wyznania" John Boyne - recenzja

 Absolutysta

To moje kolejne spotkanie z autorem Chłopcaw pasiastej piżamie i kolejne wielkie zaskoczenie. Choć Boyne nadal śmiało korzysta z problematyki wojennej, tym razem jego powieść nakierowana jest nie na samo okrucieństwo wojny, lecz na postawę wobec niego, absurdalność machiny wojskowej i skrajne uczucia, które są w stanie zrodzić się w nawet najbardziej niesprzyjających okolicznościach.  

Tristan Sadler, młody mężczyzna, który przeżył koszmar I wojny światowej, postanawia złożyć wizytę siostrze swojego przyjaciela z frontu. Pretekstem do tego stają się listy do brata, które Tristan pragnie zwrócić nadawczyni. Jednak prawdziwą przyczyną przyjazdu do Norwich jest wstyd i ogromna potrzeba wyznania sekretu, który nie daje mu spokoju.

Boyne prowadzi akcję dwupłaszczyznowo – z jednej strony czytelnik poznaje wydarzenia roku 1919, z drugiej zaś wspomnienia Tristana z 1916. Dzięki temu wprowadzone zostaje pewnego rodzaju napięcie, rosnąca chęć zrozumienia kolei losów Tristana i jego przyjaciela Willa Bancrofta.  Poznajemy relację głównego bohatera, a przy tym narratora, który stara się przekazać załamanej po stracie brata kobiecie nie tylko prawdę o Willu, ale przede wszystkim o sobie. Rozpaczliwie pragnie zrozumienia i przebaczenia, a potrzeba ta przenika do nas z każdej karty powieści.

Powieść Boyne’a podejmuje wiele problemów ogólnoludzkich i, pomimo iż nie jest ona obszernym tomiszczem, autorowi udaje się potraktować każdy z nich w sposób pełny, skłaniający do pytań, świadczący o dbałości o szczegóły. Choć zdawać by się mogło, iż głównym problemem przedstawionym w Spóźnionych wyznaniach jest niewygodne uczucie, lub tragedia wojny, autor ukazuje nam bardziej ogólnofilozoficzny obraz ludzkich losów i ich decyzji. Dlatego też bardzo żałuję, iż wydawnictwo postanowiło zmienić oryginalny tytuł – The Absolutits. Kwestie moralne są bowiem ogromnie ważnym elementem powieści, wprowadzanym do głównego wątku za każdym razem, gdy mowa jest o wojnie, walce i bezkarnym zabijaniu drugiego człowieka. Poprzez ukazanie losów młodych ludzi, pragnących z jednej strony bronić swojego kraju, z drugiej zaś nie potrafiących do końca rozróżnić dobra od zła, Boyne skupia się na dramacie żołnierza, pozbawionego wolnej woli i możliwości wyboru. Nakierowuje nas nie tylko na okrucieństwo wojny, ale także na niesprawiedliwość samego systemu, pozbawiającego człowieka najwyższych zasad.

Spóźnione wyznania są także majstersztykiem, jeśli chodzi o kreację bohaterów, którzy uwikłani w tragiczne, bolesne relacje, skazani są na klęskę. Tristan, będący narratorem i bohaterem, jest najważniejszą postacią całej powieści, choć autor nie przedstawia go w sposób czarno-biały. Nie szczędzi bohaterowi krytycyzmu, ale także współczucia. Tristan jest postacią moralnie niesprecyzowaną. Stara się jedynie przypodobać nowemu przyjacielowi, którego postawa wobec życia i bliźniego jest niezachwiana. To bohater tragiczny, pragnący akceptacji i spełnienia, jednak zdający sobie sprawę z tego, iż nigdy nie będzie mu dane tego zaznać. Z czasem poznajemy jego mroczne sekrety, widzimy ciągłe szamotanie się nieszczęśliwego ducha poszukującego swojego miejsca na ziemi.

Jedynym minusem powieści Boyne’a mogą być dialogi, choć należy zdać sobie sprawę z tego, iż zarówno cała narracja jak i rozmowy między bohaterami stylizowane są na prozę dwudziestowieczną. Nie każdemu będą one odpowiadać, mnie momentami męczyły, choć starałam się wyłuskać z nich to, co najważniejsze. To niewielka skaza na tym pięknym dziele i nie wydaje mi się, by należało się nią przejmować.

Spóźnione wyznania Boyne’a to powieść zaskakująca, choć prawdopodobnie wielu z Was po przeczytaniu opisu z tyłu książki domyśliło się już co nieco na temat tajemnicy Tristana. Jednak, uwierzcie mi, to nie sama fabuła jest tu najważniejsza, lecz to, co się za nią kryje – odważne poruszenie niełatwych tematów, próba zrozumienia ludzkiej moralności i ukazanie niszczącej siły, która drzemie w każdym z nas.

Moja ocena: 7/10

Autor: John Boyne

Tytuł: Spóźnione wyznania

Wydawnictwo: Znak Literanova

Data wydania: 3.03.2014

Liczba stron: 320

"Chłopiec w pasiastej piżamie" John Boyne - recenzja

Za ogrodzeniem

Tadeusz Różewicz zastanawiał się czy może istnieć poezja po holokauście i sam udowodnił, że jest to jak najbardziej możliwe. Jakoś doszliśmy do siebie po wstrząsających wydarzeniach II wojny światowej, jednak ciągle powstające dzieła o tej tematyce uświadamiają, że nadal nie potrafimy odpowiedzieć na pytanie: Dlaczego?

Książka Johna Boyne’a nie jest typowym utworem o holokauście. Autor pozwala nam bowiem ujrzeć obóz koncentracyjny oczyma dziecka, niemieckiego chłopca, który zmuszony zostaje przenieść się z pięknego domu w Berlinie do szarego, jednopiętrowego domku w

Po-Świeciu. Bruno, razem ze swoimi rodzicami i siostrą Gretel (Beznadziejnym Przypadkiem), musi przyzwyczaić się do nowego miejsca, w którym wszystko jest inne niż w Berlinie. Jednak najdziwniejsze ze wszystkich jest okno w pokoju Bruna, z którego doskonale widać mężczyzn i chłopców w pasiastych piżamach.

Miałam spore problemy z napisaniem recenzji Chłopca w pasiastej piżamie. Napisać coś i nie zdradzić czytelnikowi zbyt wiele to duża sztuka. W przypadku książki Johna Boyne’a wiemy i tak za dużo od samego początku – dzięki okładce, opisowi i wszechobecnym opowieściom o świetnej powieści i równie dobrym filmie. Postaram się jednak polecić Wam tę książkę i nie odrzeć Was z przyjemności czytania – a zapewniam Was, że będzie ona wielka.

Utwór Boyne’a z pewnością zaciekawi każdego, kto interesuje się tematyką obozów koncentracyjnych. Ukazuje ona bowiem w sposób bardzo niekonwencjonalny, jak niewinne dziecko jest w stanie zagubić się w świecie pełnym niezrozumiałej przemocy i niesprawiedliwości. Perspektywa dziecięca w doskonały sposób unaocznia bezsens tego, co spowodowało śmierć prawie sześciu milionów Żydów.

Poznając głównego bohatera wiemy, że już niebawem jego życie się odmieni. Żyje on przecież w niebezpiecznych czasach, których nie jest w stanie zrozumieć, a przed którymi chroni go kochająca matka i surowy, choć dobry (dla swej rodziny) ojciec, którego zawód dla Bruna jest całkowitą niewiadomą. Gdy przyjaciele pytają go, czym zajmuje się jego tato, nie jest w stanie im odpowiedzieć. Jest pewien, że robi coś ważnego i dobrego, bo przecież to taki porządny człowiek, który w dodatku bardzo przystojnie wygląda w wyprasowanym mundurze. Kiedy przez wzgląd na pracę ojca jego rodzina trafia do Po-Świecia, Bruno nie potrafi odnaleźć się w obcym miejscu. Szybko jednak postanawia zmienić swoje życie w przygodę – w przyszłości zostanie przecież słynnym poszukiwaczem. Pierwsza zagadka do rozwiązania związana była z dziwnymi ludźmi za ogrodzeniem: dlaczego oni mogą całymi dniami chodzić w piżamach, a on nie?

Świat Bruna jest czarno-biały. Jego ojciec jest dobry, bo dba o swoje dzieci. Porucznik Kotler jest zły, bo mówi do Bruna lekceważącym tonem i sprawia, że Beznadziejny Przypadek zachowuje się jeszcze głupiej, niż zwykle. Nic więc dziwnego, że gdy przyszło mu pojąć warunki życia za ogrodzeniem, nie zrozumiał z nich prawie nic. Widział jednak smutek ludzi, ich szare, chore twarze i niezdrową chudość. Wiedział, że bicie człowieka tylko dlatego, że potknął się podając jedzenie jest okrutne. Perspektywa dziecka, którą autor pokazuje nam w sposób wręcz jaskrawy, używając dziecięcego języka, powtórzeń i przejęzyczeń, jest jedyną możliwą perspektywą w świecie opanowanym przez chorą przemoc. Jednak czytając Chłopca w pasiastej piżamie wiemy, że żadne dziecko nie mogło zmienić biegu historii, nie mogło zatrzymać tego morderczego pędu, mimo że dużo wyraźniej postrzegało istotę człowieczeństwa.

Powieść Boyne’a urzeka. Autor w prosty sposób pokazuje nam temat, który boli nas w dalszym ciągu, i który prawdopodobnie boleć będzie jeszcze przez wiele, wiele lat. Z drugiej jednak strony nie pozwala nam zapomnieć o tym, że po obu stronach znajdowały się dzieci, które pragnęły tylko bawić się i beztrosko spędzać swoje najlepsze lata, poznawać nowych ludzi i po prostu żyć. 

Moja ocena: 7/10

Autor: John Boyne

Tytuł: Chłopiec w pasiastej piżamie

Data wydania: 17.04.2013

Wydawnictwo: Replika

Liczba stron: 202