"Elegia dla bidoków" J.D. Vance - recenzja

 Niezrozumiały fenomen

To miała być nie tylko dobra książka, ale także – po części – odpowiedź na to, dlaczego Trump wygrał wybory. Oczywiście nie jest ani jednym, ani drugim. Elegia dla bidoków to płytka opowieść o biedzie i sukcesie w najwspanialszym kraju na świecie, bardziej broszura polityczna, niż rzeczywista historia bidoka z Pasa Rdzy.

"Zasrane życie mojego ojca, zasrane życie mojej matki i moja zasrana młodość" Andreas Altmann - recenzja

 Na dworze różańcowego króla

Andreas Altmann – były aktor, taksówkarz, robotnik budowlany, stróż, a obecnie (i zapewne do końca swoich dni) pisarz, który szczęśliwie odnalazł swoją drogę, podróżując po całym świecie i spisując doznania – postanowił opisać okres dzieciństwa, przeżywanego w oparach powojennego szaleństwa, w mieście słynącym ze świętości i, co za tym idzie, dewocji, hipokryzji i ciągłego poczucia grzeszności własnego ciała. Dzieciństwo, które mogłoby złamać każdego. Jego dzieciństwo.

Pretekstem do snucia wspomnień o swojej młodości okazuje się kradzież jedynego wartościowego przedmiotu pozostawionego w mieszkaniu podczas nieobecności właściciela, znienawidzonego przez samego autora, przypominającego o chorych czasach i jeszcze bardziej chorych relacjach z rodzicami – egzemplarza Mein Kampf  (z podpisem führera), który rodzice Andreasa otrzymali w prezencie ślubnym, podobnie jak wiele par w tamtych czasach. Kradzież ta otwiera przed nami prawie 300 stron opisujących koszmar dziecka, które z każdym dniem przekonywane było o swojej bezwartościowości.

(...) Opętany przez szatana. Zły. Z rozmysłem zły. Dyżurny podoficer. Nieudacznik. Zgłosić się. Meldować. Cherlawy. Przeciętny. Rachityczna kurza klatka piersiowa. Z zahamowaniami. Krnąbrny. Beznadziejny. Tchórz. Nieudacznik. To były najważniejsze słowa mojego dotychczasowego życia, dość wyczerpujący „circulus vitiosus”.

Historia Altmanna jest pełna przemocy psychicznej i fizycznej, przymusowej pracy w firmie swojego ojca (różańcowego króla), jednak niepozbawiona marzeń, które, tak jak wszystko w młodym życiu autora, kończyły się spektakularnym fiaskiem, przekonaniem o własnej beznadziejności i poczuciem klęski, towarzyszącej mu na każdym kroku – czy to w szkole, podczas prób zostania kulturystą czy światowej sławy kolarzem. Jednak marzeniem, które w głowie Andreasa kwitło najsilniej, była ciągle powracająca myśl o uśmierceniu własnego ojca – tyrana i skąpca, bijącego i prześladującego, człowieka chorego na wojnę, chorego na nienawiść. Te marzenia powracały najczęściej, rozbudzając w młodym chłopcu rządzę zemsty, ale także nieposłuszeństwo, butę, którą pielęgnował w sobie niczym najcenniejszy skarb.

Jednak tym, co w Zasranym życiu... jest najbardziej uwypuklone, co niemal krzyczy z każdej kolejnej strony, jest wieczny głód. Zarówno głód cielesny, łatwiejszy (jak mogłoby się wydawać) do zaspokojenia, jak i głód duchowy – wieczne łaknienie nie tyle miłości, co zainteresowania, ciepła, którego w domu Altmannów zawsze brakowało. Ciągły głód ciała rosnącego chłopca i jego rodzeństwa pojawia się w tle, jako dopełnienie nie tyle biedy, co choroby toczącej umysł ojca, Franza Xavera, przedstawiciela wyższej klasy średniej, zamykającego swoje skąpe zapasy żywności na klucz, chowając je przed łaknącymi dziećmi, nie mogącymi najeść się do syta. Ten głód, popychający Andreasa do podbierania, ukradkowego napychania kieszeni jedzeniem a później do kradzieży, jest wiecznym towarzyszem bohatera, wpędzającym go w kompleksy dotyczące własnej cielesności. Drugi głód, ten znacznie silniejszy, powodowany ciągłym chłodem ze strony ojca i przerażeniem zmieszanym z niechęcią ze strony matki, zostawił o wiele trwalsze ślady od zapadniętej klatki piersiowej i chudych łydek. 

Nie byłem w stanie znieść tego, że była daleko. Odkryłem moje włosy i wyrywałem je, stawałem przed lustrem i szarpałem za czuprynę. Z dzikiej wściekłości na to, że istniałem. Nie miałem prawa egzystować. To dlatego kawałkowałem to ciało – żeby przestało istnieć.

Potrzeba bliskości i czułości, ukazująca się od najmłodszych lat w autodestrukcyjnych aktach, stała się także zmorą dorastającego i dorosłego Andreasa, próbującego okiełznać swoje potrzeby, rosnące od chwili narodzin, nigdy niezaspokojone.

Autobiografia Altmanna to także przejmujący opis relacji, nie tylko międzyludzkich – pomiędzy rodzicami a dziećmi, małżonkami czy rodzeństwem – ale także pomiędzy człowiekiem a miejscem, w którym przyszło mu się urodzić. Autor z ogromną precyzją przedstawia zarówno skomplikowaną miłość do przerażonej, nieobecnej matki, urodzonej ofiary, owcy niepotrafiącej wyzwolić się spod władzy różańcowego króla jak i piękne uczucie dwójki braci – jedno z niewielu umacniających odczuć w życiu bohatera.

Zasrane życie... to książka, którą czyta się jednym tchem, pomimo bólu i przygnębienia, jakie ze sobą niesie. Autor, mimo lat niewoli w trującym „mieście łaski” potrafi spojrzeć w przeszłość bez cienia strachu i, choć długo bał się ciemności, bez wahania wkracza w najmroczniejszy okres swojego życia z podniesionym czołem.

Moja ocena:

Tytuł: Zasrane życie mojego ojca, zasrane życie mojej matki i moja zasrana młodość

Autor: Andreas Altmann

Data wydania: luty 2014

Ilość stron: 288

Wydawnictwo: Czarna Owca

"Życie jest opowieścią" Gabriel García Márquez

Magiczna opowieść o codzienności

Gabriel García Márquez – wielki gawędziarz, pisarz uwielbiany przez czytelników na całym świecie za niesamowicie bujną wyobraźnię i umiejętność zaglądania w ludzkie dusze. Człowiek, który żył po to, by opowiadać.

Życie jest opowieścią to autobiografia jednego z najwybitniejszych współczesnych pisarzy i jak najbardziej zasłużonego Noblisty. Chociaż przewidziana została jako jedna z trzech części, okazała się jedyną, którą autorowi udało się ukończyć. Dlatego historia urywa się nagle, w najmniej odpowiednim momencie – kiedy García Márquez wydaje swoją pierwszą powieść, zaczyna pracować jako dziennikarz (na etacie) i rozpoczyna romans z reportażem, o którym marzył przez całe życie. Można więc pomyśleć, że omija nas to, co najciekawsze: smakowite ciekawostki z życia pisarza, historie, które natchnęły go do napisania największych dzieł, kulturalne i polityczne wydarzenia tamtych lat. Nic bardziej mylnego – autor pokazuje swojemu czytelnikowi, że to dzieciństwo było kluczowym okresem w jego życiu, zaważającym na dalszej karierze, zaś lata młodości, pierwsze próby literackie i praca dziennikarska otworzyły mu drzwi do przyszłej oszałamiającej kariery. Owszem, niezmiernie żałuję, że nie mam możliwości poznania autobiografii Garcíi Márqueza w całości, od początku życia aż po jego jesień. Jednak ta niepełna opowieść, którą autor po sobie pozostawił, jest świadectwem nie tylko niesamowitego wyczucia słowa, ale przede wszystkim próbą – myślę, że udaną – uchwycenia pełni życia, z jego meandrami, dziwactwami i nieprzewidywalnymi zdarzeniami, które niejednokrotnie upodabniają  je do zwariowanej powieści. 

Ci, którzy mnie znali w wieku czterech lat, mówią, że byłem blady i zamknięty w sobie, a odzywałem się tylko po to, żeby pleść androny. Moje opowieści były jednak w dużej części zwykłymi fragmentami codziennego życia; dodawałem im tylko atrakcyjności pewnymi fantastycznymi szczegółami, żeby dorośli zwrócili na mnie uwagę.

Wspomnienia Garcíi Márqueza są nielinearne, przeskakują z jednego punktu do drugiego, jakby autor dał się porwać opowieści, którą prowadzi. Dlatego też punktem wyjścia do historii jego życia nie jest moment narodzin, lecz chwila, w której staje przed nim czterdziestopięcioletnia matka, pragnąca poprosić go o przysługę. Przysługa okazuje się niebagatelna – Gabriel ma wyruszyć z matką w podróż do miasteczka Aracataca, w którym znajduje się podupadły dom należący niegdyś do jego dziadków. To w nim urodziło się pierwsze z jedenaściorga dzieci Gabriela Eligia Garcíi i Luisy Santiagi Márquez – Gabriel José de la Concordia García Márquez. Podróż ta, jak zauważa sam autor, staje się punktem zwrotnym w jego zastałej karierze pisarskiej (do tej pory nie mógł się szczycić niczym poza kilkoma opowiadaniami). Zaprzestaje pracę nad rozgrzebaną powieścią i rozpoczyna nową, która w przyszłości ma się okazać jego debiutem.

Życie jest opowieścią pokazuje przede wszystkim, jak wielkie znaczenie miało w życiu pisarza jego dzieciństwo, które dla osób żyjących w kulturze europejskiej będzie tak samo dziwne i magiczne jak powieści Noblisty. Życie w domu pełnym ciotek, wujów i  służby, w którym dziecko o niesamowicie bujnej wyobraźni traktowane było jak wielki artysta lub jasnowidz, musiało wpłynąć na twórczość Garcíi Márqueza. Wiele anegdot szybko nabiera wręcz bajkowego wydźwięku, który kojarzy się z doskonale znaną nam twórczością autora. Mały Gabito od najmłodszych lat opowiada niestworzone historie, w które nikt nie wierzy, jednak gdy czuje obecność zmarłych, słyszy śpiew nieżyjącej osoby, lub też widzi ducha bądź postać zmarłego, zamiast swojego odbicia w lustrze, jest to wydarzenie straszne lecz jak najbardziej możliwe. Macondo okazuje się czymś więcej niż tylko wymysłem. To genialnie przekształcone i dopracowane wspomnienie, w którym wyobraźnia jest równie istotna co pamięć.

Widziała, że bujane fotele bujają się same, ze duch gorączki połogowej wnika do sypialni położnic, że zapach jaśminu w ogrodzie jest niby niewidoczna zjawa, że sznurek przypadkiem rzucony na ziemię ma kształt liczby głównej wygranej na loterii, że beztroski ptak wpadł do pokoju stołowego i można go było wypędzić, jedynie śpiewając La Magnífica.

Równie istotnym etapem życia okazuje się czas studiów (nieukończonych) i życie na własny rachunek jako dziennikarz uganiający się bardziej za kobietami i tanim napitkiem niż za tematem. García Márquez pokazuje się czytelnikowi jako wieczny hulaka, człowiek przeznaczony do tego, by być kawalerem, mężczyzna pochłonięty czarem literatury, pięknem muzyki i powabem płci pięknej. I chociaż znajdziemy w tej autobiografii całe mnóstwo odniesień do ówczesnych wydarzeń historycznych i politycznych, które odcisnęły swoje piętno na prozie autora, sam García Márquez niejednokrotnie podkreśla, że nie był zorientowany w sprawach polityki. Nie pozostawał obojętny na wszechobecną przemoc, starał się jednak żyć w pełni, napawając się szczęściem wszystkich, nawet tych najbardziej przerażających dni.

Gabriel García Márquez po raz kolejny udowadnia, że jest królem czarownych historii, które potrafią wciągnąć na długie godziny. Tym razem jednak pokazuje swoim czytelnikom, że opowieść nie kończy się wraz z przeczytaniem ostatniego zdania w powieści, lecz toczy się dalej, w sobie tylko znanym tempie. 

Moja ocena: 7/10
 

Autor: Gabriel García Márquez

Tytuł: Życie jest opowieścią

Wydawnictwo: Muza

Liczba stron: 416

"Odłamki" Ismet Prcić - recenzja

Życie w kawałkach

Debiut Ismeta Prcicia właściwie trudno przypisać do jakiejkolwiek kategorii. Czy to autobiografia? Dziennik? Opowiadania? Wszystko po trochu i jeszcze coś na dokładkę. Ten literacki miszmasz zapewne niejednemu poważnie namiesza w głowie, bo Prcić z niesamowitą gracją i szczyptą szaleństwa pisze o losach nastolatka w państwie opanowanym przez wojnę. Nastolatka, który chce pić, czytać i umawiać się z dziewczynami. Jednocześnie jest to zapis z emigracji człowieka, który ledwie wkroczył w dorosłość i niezupełnie radzi sobie zarówno z teraźniejszością jak i przeszłością.

Opowieści Prcicia, wyjątki z jego dziennika, przetykane są pełną brutalności i zezwierzęcenia historią Mustafy Nalicia – młodego żołnierza, próbującego odnaleźć się w wojennej rzeczywistości. Życie Mustafy niebezpiecznie przeplata się z życiem Ismeta, a niektóre ich doświadczenia są do siebie łudząco podobne.

Odłamki są utworem (postaram się omijać słowa powieść i autobiografia, choć oba zdają się być bardzo na miejscu) niesamowicie silnie osadzonym w zupełnie nie znanej nam rzeczywistości. Rzeczywistości, w której w nocy wychodzisz ze swojego mieszkania i kierujesz się do piwnicy, trzęsąc się jak w gorączce, bo może tym razem pocisk trafi właśnie w ten budynek. W której ludzie starają się żyć normalnie, pracować i uczyć się, choć z ich oczu wyziera przerażenie, ich twarze są nienaturalnie szare a ciała wychudzone. W rzeczywistości wojennej, jednocześnie przyjmowanej i nieprzyjmowanej do wiadomości.

- Wojna będzie.(...)

Ojciec zaśmiał się, żując wędzoną wołowinę, i powiedział, że to tylko takie gadanie, że ludzie nie są aż tak głupi(...)

Ale nic nie było dobrze.

Ludzie naprawdę okazali się „aż tak głupi”.

W debiucie Prcicia jest coś z niedowierzania, z wiecznie rozszerzonych ze zdziwienia oczu. Jak to możliwe, by emigrant, któremu udało się uciec, przeżyć, odczuwał każdym skrawkiem ciała, każdą komórką swojego mózgu, wyniszczające skutki wojny? Ismet nie radzi sobie na emigracji – zapija się, ćpa i rozkłada samego siebie na kawałki, choć nie ma możliwości poskładać się na nowo. Jest skrzywdzony i samotny, bo nikt do końca nie rozumie, ile bomb dziennie wybucha w jego umyśle. On sam również tego nie rozumie. Czuje jednak, że krok w krok chodzi za nim jakiś cień, od którego nie jest w stanie się uwolnić.

Odłamki nie są pamiętnikiem emigranta. Nie są zapiskami wojennymi. To wynik terapii nie do końca zrównoważonego człowieka, próbującego poradzić sobie z natłokiem myśli. To chaos. „Wszyscy jesteśmy bohaterami naszego bajeru – tak to ujął. – Nie przejmuj się tym, co prawdziwe, a co nie, bo zwariujesz. Po prostu pisz. Pisz o wszystkim”. Prcić zastosował się do rady lekarze (prawdziwego lub też nie) i pisze o każdej rzeczy, która zaprząta jego głowę – o kryzysie w małżeństwie jego rodziców, pierwszej miłości, wyjeździe do Edynburga, piciu, próbach samobójczych matki. Nierzadko jednak sam autor daje nam znać, że jego wspomnienia nie są do końca prawdziwe, że coś zostało w nich zmienione, dodane lub odjęte. Prcić nie ogranicza swojej wybujałej wyobraźni, pisze o wszystkim. A my doskonale wiemy, że to wcale nie świadczy o nieprawdziwości opisywanych wydarzeń. Że w jakichś zakamarkach jego umysłu to rzeczywiście się działo.

Debiut Prcicia posiada niesamowitą moc. Wciąga i wzrusza, a bardzo często także bawi. Autor ma w sobie coś z gawędziarza, można to odczuć zwłaszcza w początkowej fazie Odłamków. Potrafi opowiadać nie tylko o wojnie, ale przede wszystkim o człowieku stojącym w jej obliczu. O trudzie jaki trzeba włożyć w pogodzenie się z tym, że nie można o niej zapomnieć. 

Moja ocena: 7/10
 

Za egzemplarz recenzencki serdecznie dziękuję wydawnictwu

Autor: Ismet Prcić

Tytuł: Odłamki

Data wydania: 18.03.2015

Wydawnictwo: SQN

Liczba stron: 432