czwartek, 12 stycznia 2017

"Oryks i Derkacz" Margaret Atwood - recenzja


Zagrożony gatunek


Czy zachwyt i przerażenie mogą iść ze sobą w parze? Jak najbardziej, jeśli mówimy o utworach Margaret Atwood. Oryks i Derkacz, powieść wznowiona przez wydawnictwo Prószyński i S-ka, jest kolejnym po Opowieści podręcznej dziełem autorki, które pozbawiło mnie tchu.




„Adam nazywał wszystkie żywe zwierzęta, MaddAddam nazywa martwe. Chcesz zagrać?”


Kto by pomyślał, że homo sapiens będzie tak bliski wyginięcia? Yeti jest ostatnim przedstawicielem tego gatunku – brudny, osamotniony, głodny. Otaczają go Derkaczanie, piękni i idealni, przypominający ludzi, choć całkowicie obcy. Stworzeni na podobieństwo człowieka, pozbawieni potrzeby rywalizacji i niezdrowego popędu płciowego. Yeti znał mężczyznę, który ich sobie wyśnił. A teraz, gdy świat już prawie się skończył, nie może pogodzić się z jego śmiercią. Jego i ich ukochanej Oryks.



Atwood ukazuje nam świat po i przed zagładą, choć ten drugi widzimy jedynie dzięki reminiscencjom Yeti, jeszcze w czasach, w których nosił imię Jimmy. Przeplatają się one z rozmyślaniami o obecnej sytuacji bohatera, jego próbami zdobycia jedzenia czy spotkaniami z Derkaczanami. Sam Yeti zaś zdaje się być dużo silniej związany z przeszłością, niż teraźniejszością, choć to właśnie wspomnienia przynoszą mu najwięcej bólu i zmuszają go do ciągłego rozpamiętywania, zadawania pytań: Czy mogłem coś zmienić? Czy mogłem to powstrzymać?



Choć mogłoby się wydawać, że wizja kanadyjskiej autorki daleka jest od ziszczenia się, nie można zarzucić jej postawienia złej diagnozy. Atwood bezwzględnie wypunktowuje wszelkie niszczące zachowania człowieka, począwszy od genetycznie modyfikowanej żywności, a skończywszy na ingerowaniu w ludzkie DNA. Oczywiście w jej wizji wszystko to zostało zintensyfikowane, niejednokrotnie posunięte do granic absurdu, jak chociażby rytuał godowy Derkaczan. Nie zmienia to jednak faktu, że świat przedstawiony w Oryks i Derkaczu przeraża właśnie przez wzgląd na swoje prawdopodobieństwo i podobieństwo do tego, co obserwujemy we współczesnej nauce.



Mówiąc o Oryksie i Derkaczu nie sposób nie wspomnieć o sposobie pisania autorki, prostym choć skupionym na szczególe. To jednak tylko jedna strona tej powieści, ta bardziej oczywista. Atwood doskonale wie, że bez wyraźnej zmiany języka, bez stworzenia nowomowy, nie osiągnie tego, co w każdej antyutopii przeraża najbardziej – ingerencji w każdy, nawet najdrobniejszy aspekt życia jednostki. Mamy więc nowe wynalazki, jak świniony, istoty przypominające świnie, w których hoduje się ludzkie organy, czy kurczakiść, organizm kuropodobny, pozbawiony głowy lecz posiadający dwadzieścia grubych łapek, prawie gotowych do wrzucenia w panierkę i pochłonięcia przez głodny tłum. Autorka dokłada do tego kolejną cegiełkę, rozmyślnie dzieląc swoich bohaterów, ale i całe społeczeństwo na ludzi liczb, ludzi słów i ludzi obrazów. Pierwsza grupa, dominująca nad pozostałymi, to naukowcy, ludzie mający realny wpływ na rzeczywistość. Tacy byli rodzice Jimmy’ego, taki był też Derkacz. Jimmy zaś pozostał człowiekiem słów, zakochanym w starych wyrażeniach, które dawno wyszły już z użytku, bawiącym się językiem i jego właściwościami. Te wyrażenia, jak i sam Jimmy, były bezużyteczne – rację bytu ma jedyne propagandowe zastosowanie słowa. Dlatego też Jimmy, studiując retorykę stosowaną, skończył jako twórca haseł reklamowych, okłamujący społeczeństwo, a także siebie (gdy udało mu się napisać wystarczająco przekonujące kłamstwo). Jednak to właśnie on  jest najbardziej ludzką postacią w powieści, najbardziej emocjonalną, słabą, pozostającą dzięki temu cichym sumieniem w tym smutnym, zdegenerowanym świecie.



To tylko niewielki odsetek problemów poruszonych przez Atwood w Oryksie i Derkaczu. Powieść aż prosi się o napisanie kilkustronicowej analizy, która i tak nie oddałaby tego, co udało się osiągnąć autorce. Pozostaje tylko chwycić za książkę i wejść w ten niesamowity, przerażający postapokaliptyczny świat. Ja natomiast z niecierpliwością czekam na kolejne części trylogii MaddAddama.   

Moja ocena: 8/10

Za możliwość poznania ostatniego człowieka na ziemi dziękuję
 
Autorka: Margaret Atwood
Tytuł: Oryks i Derkacz
Data wydania: 12.01.2017 
Tłumaczenie: Małgorzata Hesko-Kołodzińska
Wydawnictwo: Prószyński i S-ka
Liczba stron: 424

niedziela, 8 stycznia 2017

"Czy miałaś kiedyś rodzinę" Bill Clegg - recenzja


 Oczyszczenie w płomieniach


Czy miałaś kiedyś rodzinę? – to pytanie, w zależności od kontekstu czy tonu głosu, można rozpatrywać wielorako. W powieści Clegga pojawia się ono niczym westchnięcie zmęczenia, świadczące o tym, że rodzina to same kłopoty, które znane są prawie każdemu. Jednak w świetle tragedii wszystko zmienia swoje znaczenie, nawet prosty gest, uśmiech lub jego brak, a także pytanie, po którym nie sposób nie zastanawiać się: czy miałam rodzinę? Prawdziwą rodzinę?




Ten ślub miał być dla June czymś więcej, niż tylko piękną ceremonią. Miał stanowić ostatni krok do pojednania z córką, Lolly, która od czasu rozwodu rodziców drastycznie odsunęła się od June. Wszystko mogło pójść nie tak – tort mógł być zbyt słodki, kwiaty niedostarczone na czas. Mogło dojść do pijackiej kłótni byłego męża i obecnego partnera. Jednak nikt nie spodziewał się wielkiego pożaru, który w przeddzień wesela pochłania wszystkich, którzy mieli dla June jakiekolwiek znaczenie. Co może zrobić zrozpaczona i oszołomiona kobieta? Uciec, uciec jak najdalej od miejsca, w którym jej życie nagle rozpadło się na kawałki. Jednak to coś więcej, niż historia jednej kobiety. To nie była jej prywatna tragedia.



Zanim zabrałam się za powieść Clegga widziałam tylko wiele znaczącą adnotację o nominacji Czy miałaś kiedyś rodzinę? do Nagrody Bookera i krótki blurb mówiący o kluczowym wydarzeniu fabuły.  Moje oczekiwania były odrobinę wywindowane, ale nie wydaje mi się, by w jakikolwiek sposób zaszkodziło to autorowi. Głównie przez wzgląd na opis wydawnictwa, które, zapewne świadomie, nakierowało czytelnika na tajemnicze zniknięcie bohaterki w dramatycznych okolicznościach. Można było więc spodziewać się wszystkiego – od genialnej powieści psychologicznej, przez melodramat, aż po kryminał z rysem obyczajowym. Prawda zwykle tkwi gdzieś pośrodku. Jak było w tym przypadku?



Utwór Clegga to wielogłos w sprawie tragicznego w skutkach pożaru, krzyk rozpaczy, cichy płacz, ale także kpiny i szepty, gorące ploteczki przekazywane pospiesznie, choć bez zawstydzenia. Fabuła Czy miałaś kiedyś rodzinę? rozgrywa się w małym miasteczku i ma to ogromne znaczenie dla rozwoju wydarzeń, a także przedstawienia mentalności bohaterów. Jest to jeden z ciekawszych punktów powieści, w którym autor z jednej strony ukazuje zawiść i długoletnie urazy, z drugiej zaś wyobcowanie i poczucie samotności w społeczności znającej się na wylot. Czy na pewno? Małe i wielkie tajemnice, grzeszki znane wszystkim i te chowane głęboko, półprawdy i przemilczenia, na których wzrastają niszczące plotki – to wszystko składa się na obraz niewielkiej społeczności, toksycznej i przerażająco stereotypowej, hołubiącej swoich pijaków i brutali i piętnującej wszystkich tych, którzy nie pasują do obrazka.



To, co w powieści Clegga może zachwycić, wyczuwane jest dopiero w momencie kulminacyjnym. Nie chodzi o rozwiązanie zagadki, lecz o swojego rodzaju odkupienie, którego wypatrywało się już od momentu lepszego poznania bohaterów. June i Lydia (matka młodego partnera June) są bohaterkami tragicznie doświadczonymi przez własne złe decyzje, błędy młodości, ale także niedopowiedzenia czy nieodpowiednie gesty i słowa, które, z biegiem czasu, okazywały się najsilniejszym czynnikiem wyniszczającym ich relacje z dziećmi. To właśnie miłość rodzicielska jest dla Clegga najistotniejszym uczuciem, silnym i nieśmiertelnym, choć co chwilę wystawianym na próby. Żadna z nich nie zdaje egzaminu z wychowania. Kobiety roztrząsają swoje błędy, biczują się nimi i pogrążają w coraz większej rozpaczy, spowodowanej nie tylko utratą dziecka, ale także niemożnością otrzymania rozgrzeszenia. Ten przygnębiający obraz można przyrównać do czyśćca, w którym nieszczęśliwe dusze czekają na wybaczenie. Jednak w tym przypadku wybaczenie musi przyjść z wewnątrz, nie z zewnątrz.



Nie obyło się jednak bez wpadek, błędów czy zwykłych dłużyzn, które, w ogólnym rozrachunku, odebrały Czy miałaś kiedyś rodzinę? to, czym powieść powinna wręcz spływać – emocje. Nie byłam w stanie wykrzesać z siebie uczuć do głównych, ani tym bardziej pobocznych bohaterów, nie odczuwałam smutku czy żalu. Odnoszę wrażenie, że jest to spowodowane między innymi sposobem prowadzenia postaci, z których błędami często trudno jest nam się utożsamiać. Ten dystans, świadome oddalenie od bohaterów i ich problemów niweczy cały zamysł autora, w którym czytelnik ma być nie tylko świadkiem, ale i uczestnikiem katharsis. Jednak główny mankament powieści tkwi w samym stylu autora, a może raczej w jego nieumiejętności do prowadzenia wielotorowej narracji. Postaci zdają się mówić tym samym głosem, pomimo ogromnych różnic, jakie ich dzielą. Cleggowi wyraźnie zabrakło pisarskiej sprawności, którą tłumaczyć możemy oczywiście jego brakiem doświadczenia. Niemniej jednak, gdy autor decyduje się na tak trudny zabieg, który ma spajać jego powieść, oczekuję od niego pełnego zaangażowania i konkretnego pomysłu – tego wyraźnie tu zabrakło, chociażby biorąc po uwagę fakt, iż niektóre rozdziały prowadzone są w pierwszej, inne zaś w trzeciej osobie. Brak konsekwencji poważnie zaszkodził autorowi, jednak liczę na to, że przy następnym spotkaniu wszelkie błędy zostaną bezlitośnie wyeliminowane. Clegg okazał się bowiem całkiem sprawnym pisarzem, ale przede wszystkim bystrym obserwatorem. Będę wypatrywać jego kolejnej powieści.  

Moja ocena: 6/10

Za możliwość poznania ciekawego, choć niepozbawionego błędów debiutu, dziękuję
 
Autor: Bill Clegg
Tytuł: Czy miałaś kiedyś rodzinę?
Data wydania: 30.09.2016
Wydawnictwo: W.A.B.
Liczba stron: 320

niedziela, 1 stycznia 2017

Podsumowań nie będzie!


Źródło
Gdzie nie spojrzę widzę podsumowania roku 2016 - ja ledwie zdążyłam go zamknąć. Właściwie jestem przekonana, że gdybym miała zapisać jaką dzisiaj mamy datę, nie uwzględniłabym zmiany roku. Nadal siedzę w tym smutnym, starym 2016 i zmieni się to pewnie za około miesiąc. Dlatego niczego nie podsumowuję, nie liczę przeczytanych książek i stron, nie mówię o najlepszych i najgorszych lekturach. Dziś nie o tym. 

Nie jestem fanką postanowień noworocznych. Będę dbać o siebie, jeść mniej czekolady, nauczę się czegoś nowego i ogólnie będę szczęśliwsza - to właśnie tego typu pierdół unikam. Głównie dlatego, że nadal będę chodzić w workowatych ciuchach i niezbyt dbać o swój wygląd, czekolady nie odstawię, bo jest smaczna, na naukę jestem już za stara (szkoła dawno się skończyła!), a szczęście jest sprawą zbyt relatywną, żebym mogła ot tak szafować określeniem "bardziej szczęśliwa". Każdy czas jest dobry na zmiany. Wystarczy tylko zacisnąć pośladki i mieć całą masę cierpliwości. 

Od jakiegoś czasu myślę o ewolucji mojego czytelniczego gustu, o tym co czytam, a czego unikam jak ognia. Pewne rzeczy się nie zmieniają np. do romansu nie zbliżę się nawet z krzyżem i wodą święconą, jednak inne, jak moje podejście do kryminału, cały czas ewoluują. Czytanie dla samej rozrywki, czytanie zamiast niezbyt mądrego filmu akcji - to wszystko się skończyło. Staram się wybierać książki mądrzej i rozważniej, niż chociażby dwa lata temu. Jednak nadal siedzę w swoim małym literackim światku, który opuszczam bardzo rzadko. Bo przecież nie chcę dostać po tyłku, nie chcę się zawieść. Lepiej trzymać się tego, co już znane, bezpieczne. Otóż nie...

To nie postanowienie noworoczne, to nie wyzwanie na rok 2017. Raczej próba poszerzenia horyzontów, poznania tego, czego unikałam, albo czego nie znałam:

  • Pierwszą książką 2017 roku okazały się Kroniki marsjańskie (nie udało mi się skończyć ich w 2016). Niech więc będą one dobrym znakiem do poznawania utworów z tego nurtu. Nie tylko klasyki, bo przecież Bradbury to nazwisko, które się liczy, ale także fantastyki, science fiction. Raczej nie było mi po drodze z tego typu literaturą, ale to musi się zmienić. Szkoda omijać coś, co jest wartościowe, tylko dlatego, że mówi o podróżach w kosmos czy dalekiej przyszłości. Do nadrobienia: Lem, Dick, Le Guin, Brunner, Gibson.
  • W zeszłym roku zaczęłam odrobinę zmieniać literackie ścieżki, odwiedzać te miejsca na mapie, których wcześniej nie znałam, bądź znałam kiepsko. Pojawiła się tam Nigeria, Katalonia, Węgry, Brazylia, Grecja, Bułgaria, Słowacja. Niektóre blisko, inne niesamowicie daleko. Chciałabym więcej. Jak na razie czeka na mnie Kubański Alejo Carpentier, ale na tym z pewnością się nie skończy.
  • Jeden kraj, z którego książki czytam niezmiernie rzadko, zasługuje na wyróżnienie. To, jak możecie się domyślić, Polska. Wiem, że mamy wielu utalentowanych autorów - ostatnio serce czytelników skradł Małecki, ale mamy przecież także Tokarczuk, Twardocha, Orbitowskiego. Chciałabym poznawać więcej interesujących polskich autorów. Do nadrobienia: Dehnel, Chutnik, Murek, Pilch, Bator.
  • Kolejny plan jest ciut ambitniejszy, zważając na to, że jak na razie przeczytałam tylko jedną książkę w oryginale. Był nią Blue castle L.M. Montgomery. Książka była urocza, a sam koncept czytania w języku angielskim mnie zachwycił. Dlatego mam nadzieję, że w tym roku uda mi się rozpracować chociaż kilka takich książek. Jak na razie na półce czeka Small island Andrei Levy. Oby zachęciła mnie do dalszych prób czytania po angielsku.
  • A na sam koniec coś z zupełnie innej beczki. Chciałabym czytać więcej książek polecanych, zachwalanych, opiewanych przez wielu recenzentów lub mających raczej skromne grono fanów. Oczywiście będę korzystać z Waszych blogów, sugerować się nimi, ale chciałabym, żebyście - wpasowując się w moje upodobania lub wręcz przeciwnie - polecili mi książkę, która wywarła na Was ogromne wrażenie. Zbiorę je wszystkie i wybiorę te, które zostały napisane przez nieznanych mi autorów lub po prostu dalekie moim upodobaniom :)
I to by było na tyle. Tak planuję mój czytelniczy 2017 rok, ale co z tych planów wyjdzie, okaże się dopiero w grudniu :) A jak przedstawiają się Wasze książkowe plany?