"Wojna i terpentyna" Stefan Hertmans - recenzja

 

 Zapiski z minionego świata

 

Ile naprawdę wiemy o swoich przodkach? O dziadkach a nawet rodzicach? Wszystko, co bierzemy za fakty, rodzinne historie, to tylko urywki, strzępki podsłuchanych rozmów lub ułagodzona wersja dla dzieci, która może nigdy nie ewoluować w wersję dla dorosłych. Dla wielu z nas przeszłość jest znakiem zapytania, chociaż możemy nie zdawać sobie z tego sprawy.

Stefan Hertmans zrozumiał to dopiero, gdy przeczytał zapiski swojego dziadka, Urbaina Martiena – weterana I wojny światowej, utalentowanego i solidnego malarza, który jednak przez całe swoje życie tworzył przede wszystkim reprodukcje. Hertmans pamiętał ciągnące się w nieskończoność opowieści o wojnie, których tak naprawdę nikt nie słuchał, opowieści, których nikt nie rozumiał. Kilka miesięcy przed śmiercią Urbaina, otrzymał jego zeszyty, starannie zapisane wspomnienia z dzieciństwa, wojny i dorosłego życia. I chociaż przeczytał je dopiero po wielu latach, opowieść dziadka Urbaina wybrzmiała w nim na tyle silnie, że spisał i wydał tę historię, abyśmy i my mogli poznać życie tego nieprzeciętnego człowieka.

To, o czym chciał zapomnieć, wracało więc w strzępach opowieści, w absurdalnych detalach i bez względu na to, czy owe strzępy i detale dotyczyły piekła, czy nieba, musiałem się nieźle nagłowić, żeby coś zrozumieć z tego, co się w nim przez całe życie rozgrywało: tej walki między pragnieniem wzniosłości a trzymającym go w uścisku wspomnieniem śmierci i zagłady.

Wojna i terpentyna nie jest suchym odtworzeniem zapisków Urbaina Martiena, nie jest też ich interpretacją dokonaną przez Hertmansa. To swojego rodzaju synteza (należy dodać, że niezmiernie udana) słów dziadka i odczuć wnuka, który próbuje zrozumieć nie tylko to, co zostało zapisane, ale także to, co nie mogło znaleźć się nawet w tych prywatnych notatkach. Autor zaczyna swoją książkę od ukazania nam postaci Urbaina oczyma dziecka, opisuje pierwsze wspomnienia związane z dziadkiem, jego ubiór i postawę, dystyngowane gesty i skrywane uczucia, którym poddawał się bardzo rzadko. Hertmans opowiada o tym, czego dowiedział się z zapisków nieżyjącego już dziadka, jednocześnie przyglądając się miejscom, które odegrały znaczącą rolę w życiu jego przodka. Próbuje przybliżyć tę osobę nie tylko czytelnikowi, ale przede wszystkim sobie – zdaje sobie bowiem sprawę z tego, jak niewiele wie o człowieku, przy którym dorastał, którego kochał i podziwiał.

Jakże często dziadek mi opowiadał, w jaki sposób zrodziła się jego pasja do sztuki malarskiej. Lecz dopiero czytając jego wspomnienia, zrozumiałem, jak bardzo ta miłość wyryła się w dzieciństwie w jego duszy.

Pierwsza część książki opowiada o dzieciństwie Urbaina – dzieciństwie trudnym, pełnym głodu i trosk, choć dzieciństwem radosnym. Z jednego prostego powodu. Urbain miał rodziców, których ubóstwiał. Nie raz przyglądał się ojcu przy pracy, która polegała na odnawianiu fresków w kościołach i dokonywaniu drobnych napraw, podziwiał matkę za jej siłę i upór, doceniał ich bezgraniczną miłość do dzieci i siebie nawzajem. Jednak dzieciństwo nie trwało długo, a bieda zmusiła Urbaina do ciężkiej fizycznej pracy, która zostawiła trwałe blizny na jego ciele. To właśnie wtedy rozwinęło się w nim ogromne pragnienie, by malować, tworzyć i utrwalać na płótnie podziwiany świat. Wiedział jednak, że czasy flamandzkich mistrzów minęły bezpowrotnie, że nie uda mu się zarobić na utrzymanie rodziny swoimi marzeniami. Zapisał się więc do szkoły wojskowej.

Wspomnienia z wojny są jedynym fragmentem Wojny i terpentyny, w którym Hertmans w pełni oddaje głos swojemu dziadkowi. Być może zdaje sobie sprawę z tego, że nie uda mu się opowiedzieć tej historii tak, jak uczynił to Urbain. Może pragnie, by te słowa – pełne bólu, strachu i rozgoryczenia – wybrzmiały w pełni, chłoszcząc czytelnika w twarz. Z całą pewnością autor nie musiał przekładać słów swojego dziadka dla współczesnego czytelnika. Urbain był nie tylko malarzem, ale także dobrym pisarzem, który potrafił przenieść zapamiętane przez siebie obrazy wojny na papier. Jego opisy są żywe i przejmujące, chwytają za gardło brakiem patosu. Są pięknie spisaną prawdą, wspomnieniem dojrzałego człowieka, który czasem nadal żyje w okopie pełnym ciał.

Ostatnia część, choć wykracza poza czasy wojny i piszczącej biedy, jest najtragiczniejszym i najbardziej pozbawionym nadziei fragmentem Wojny i terpentyny. To w niej dochodzimy do chwil pięknych jak ze snu, chwil, które muszą się skończyć. Po nich następuje dalszy ciąg życia, które zdaje się niepełne, wyssane z prawdziwej radości, choć nie brak w nim chwil spełnienia i spokoju.

Hertmans pokazuje nam życie swojego dziadka, w którym wojna, miłość i sztuka są ze sobą nierozerwalnie powiązane.  To opowieść spisana nie tylko dla wnuka, nie tylko dla kolejnych pokoleń, ale także dla nas – ludzi, którzy nie znali i nie mogli poznać Urbaina Martiena. A jednak przejęliśmy się jego losem, być może uroniliśmy łzę, być może zrozumieliśmy...

Moja ocena: 7/10
 

Za możliwość przeczytania książki dziękuję

Autor: Stefan Hertmans

Tytuł: Wojna i terpentyna

Data wydania: 23.09.2015

Wydawnictwo: Marginesy

Liczba stron: 416

Stosik, czyli idealne rozpoczęcie Nowego Roku

Stało się. Mamy 2016 rok. Przeżyliśmy świąteczne obżarstwo i sylwestrowe pijaństwo. Przed Nami kolejny rok czytania i recenzowania, rok wspaniałych lektur i nowych możliwości. Mam nadzieję, że dobrze spędziliście końcówkę 2015 roku, zebraliście siły na to, co dopiero nadejdzie oraz, że udało Wam się przekabacić świętego, by w tym roku kupił Wam więcej książek, niż w poprzednim. 

Mój grudzień był niesamowicie udany - co możecie zaobserwować na powyższym obrazku. To miesiąc nawiązania kolejnej współpracy, tym razem z Wydawnictwem Marginesy (co niezmiernie mnie cieszy), drobnych konkursowych sukcesów i wyróżnień (recenzja miesiąca na portalu Interia360!) i oczywiście szalonych zakupów. A oto moje wspaniałe zdobycze:

Stosik świąteczny, a więc wszystko to, co kupiliśmy sobie pod choinkę. Nazbierało się tych dobroci, ale oczywiście to, co cieszy mnie najbardziej, znajduje się na samym spodzie - Middlesex Jeffreya Eugenidesa, książka o której marzyłam, prezent wręcz idealny. Jak zapewne się domyślacie, to właśnie lekturą tej powieści rozpocznę nowy rok :) Kolejnym wybranym przeze mnie egzemplarzem jest Żart Milana Kundery. Moja miłość do tego autora rośnie z każdą przeczytaną książką. Będzie to moje piąte spotkanie z autorem i jestem pewna, że równie udane, jak poprzednie. Stosikowy King to wybór M., skreślającego powoli książki Mistrza, których jeszcze nie przeczytał. Lista sukcesywnie się skraca, a Worek kości i Gra Geralda będą 52 i 53 "odhaczoną" pozycją. Sama również chętnie je przeczytam, choć nie mogę nazwać się równie wielką fanką Kinga, co M. 

A to zakupy przedświąteczne (ach, te promocje!) + wygrana w konkursie zorganizowanym przez Gosię z bloga Cząstka mnie (Zarażeni Sarah Langan). Najbardziej wyróżnia się oczywiście Szczygieł Donny Tartt, moje kolejne marzenie, wielka cegła, która czeka na swoją kolej. O autorce było swojego czasu bardzo głośno, teraz ten szał odrobinę zmalał, dlatego postanowiłam sprawić sobie Szczygła i przekonać się, czy książka jest tak dobra, jak mówią. Kolejnymi książkami, którym nie mogliśmy się oprzeć było Co nas nie zabije - kolejna część Millennium, o której po prostu trzeba wyrobić sobie zdanie, jeśli jest się fanem trylogii Larssona - i Wilk, wydany niedawno prawdziwy debiut Marka Hłaski. Tyle tych cudowności, że sama nie wiem, za co się zabrać!

A to egzemplarze recenzenckie od wydawnictw + wygrana w konkursie Lubimy Czytać. Wygrana cieszy nie tylko ze względu na książkę (Paskudna historia Miniera, którego wielbię), ale także dlatego, że miałam możliwość zadać autorowi parę pytań. Prócz tego od Wydawnictwa Prószyński i S-ka otrzymałam bardzo dobry kryminał, który wyrwał mnie z odwyku od tego gatunku (Zagadka Sary Tell Kristiny Ohlsson) oraz e-book najnowszej powieści Johna Irvinga Aleja tajemnic (czekam niecierpliwie, aż książka wyjedzie z drukarni i przybędzie do mnie). Wydawnictwo W.A.B przysłało mi historię z suspensem, najnowszą powieść Joyce Carol Oates Walet Pik, Marginesy zaś Sufrażystki, które niestety były sporym zawodem oraz Wojnę i terpentynę (recenzja w tym tygodniu), niesamowitą historię w której okropieństwa wojny przeplatają się z miłością do sztuki. 

I na tym kończą się moje zdobycze książkowe z końca 2015 roku. Myślę, że w 2016 będę musiała trochę przystopować - trzeba nadrobić zaległości :)

"Walet Pik" Joyce Carol Oates - recenzja

 Dwie twarze

W październiku tego roku nakładem wydawnictwa W.A.B. ukazała się najnowsza powieść  Joyce Carol Oates – autorki cenionej na całym świecie, od lat wymienianej jako kandydatka do Nagrody Nobla. Tym razem przygotowała dla swojego czytelnika opowieść z suspensem, historię o ciemnej stronie ludzkiego umysłu i konsekwencjach dopuszczenia jej do głosu.

Andrew J. Rush, przez dziennikarzy nazywany Stephenem Kingiem dla dżentelmenów, jest pisarzem kryminałów z klasą, kochającym mężem i ojcem mieszkającym w pięknym domu w niewielkim miasteczku. Mogłoby się wydawać, że stanowi on idealny wzór do naśladowania. Jednak Andrew posiada pewną tajemnicę, z której nie zwierzył się nikomu. W swoim gabinecie, przy drugim, obdartym biurku, tworzy powieści tak różne od tych wydawanych pod jego nazwiskiem, że nikt nie uwierzyłby, iż pisze je jedna i ta sama osoba. Walet Pik – bo taki nosi pseudonim – jest autorem niepokojąco krwawych, brutalnych kryminałów. Jego książki nie rodzą się w bólu, po długim namyśle, lecz w kilka nocy, gdy Andrew J. Rush traci świadomość i staje się swoim alter ego. Gdy pewnego dnia otrzymuje wezwanie do sądu i okazuje się, że został oskarżony o plagiat, głos Waleta Pik staje się coraz donośniejszy, coraz bardziej nachalny.

Oates wychodzi od doskonale znanego motywu dwoistości natury ludzkiej. Tak samo jak doktor Jekyll i pan Hyde, tak Andrew i Walet Pik istnieją w jednym ciele, oddzieleni niewidzialną, cienką barierą, która pod wpływem emocji, bodźców zewnętrznych jak i wewnętrznych podszeptów, może zostać zniszczona. Autorka sprawnie pokazuje, iż zło nie wiąże się z drastyczną przemianą człowieka, lecz tkwi w środku, nieaktywne, czekające cierpliwie na swoją kolej. Gdy zaś udaje mu się wreszcie dojść do głosu, wyciszenie go zdaje się być wręcz niemożliwe.

W Walecie Pik wszystko jest pozorne. Szczęśliwi małżonkowie żyją obok siebie w wielkim domu, mijając się i nie wchodząc sobie w drogę, dorosłe już dzieci zdają się interesować ojcem tylko wtedy, gdy chcą pożyczyć pieniądze. Nawet praca Andrew staje się coraz bardziej uciążliwa, trudna do pogodzenia z niepokojącymi myślami dotyczącymi procesu. W jego życie wkrada się przytłaczający stres, alkohol i zazdrość – o żonę, ale także o sukces innych pisarzy. Drugie oblicze powoli wysącza się z naszego bohatera, ukazując zaborczego mizogina, rasistę i seksistę. Andrew nie jest jednak ofiarą. To człowiek, który z pewną samoświadomością przerzuca odpowiedzialność na swoją drugą, mroczną połowę. Nie potrafiąc poradzić sobie z problemami (w tym wypadku z pozwem), pozwala przejąć stery silniejszej, niezależnej ale także bardziej pierwotnej części swojej osobowości. Konflikt rozwiązuje się w ostatnich rozdziałach powieści, autorka sprawnie buduje napięcie, choć możemy domyślić się, jaki los czeka Andrew J. Rusha.

Powieść Oates ukazuje także ciekawe spojrzenie na świat pisarzy i wydawców. Na czym polega różnica między zawodowym pisarzem a amatorem? Czy o sukcesie może zdecydować historia czy umiejętności, a może charakter lub płeć? Autorka wykorzystuje temat domniemanego plagiatu, by wskazać, że o karierze pisarskiej w równej mierze może decydować szczęście, jak i napisana powieść lub opowiadanie.

Walet Pik był niewątpliwie przyjemną lekturą, pochłoniętą w jeden wieczór, jednak nie przyniósł ani zachwytów, ani głębokiego zastanowienia nad ludzką naturą. Oates w pewnym sensie świadomie odcięła się od możliwości zaskoczenia czytelnika i wskazania mu nowych rozwiązań – wykorzystując wyeksploatowany w literaturze motyw, wyrzekła się oryginalności historii na rzecz gry z konwencją. I choć powieść ta jest niewątpliwie świadectwem doskonałego warsztatu, błyskotliwości i zmysłu obserwacji autorki, nie będzie ona literacką ucztą a jedynie dobrą rozrywką na poziomie.

Moja ocena: 6/10
 

Za możliwość przeczytania książki dziękuję

 

Autor: Joyce Carol Oates

Tytuł: Walet Pik

Wydawnictwo: W.A.B.

Data wydania: 21.10.2015

Liczba stron: 304